Phân biệt phân sống và tiêu chảy: Dấu hiệu và nguyên nhân

Tình trạng rối loạn tiêu hóa thường biểu hiện qua những thay đổi bất thường của chất thải. Phân biệt phân sống và tiêu chảy là cách xác định đúng nguyên nhân tổn thương của đường ruột, từ đó có hướng can thiệp dinh dưỡng hoặc y tế phù hợp. Mặc dù cả hai hiện tượng này đều phản ánh sự suy giảm chức năng tiêu hóa, nhưng hình thái, tính chất và cơ chế gây bệnh lại hoàn toàn khác biệt.

Sự khác biệt lớn nhất nằm ở khả năng tiêu hóa thức ăn. Đi ngoài phân sống là tình trạng thức ăn chưa được chuyển hóa hết, chất thải thường lợn cợn, có mùi chua và dễ dàng nhìn thấy các mẩu thức ăn còn nguyên vẹn. Trong khi đó, tiêu chảy là tình trạng phân bị lỏng, chứa rất nhiều nước, đi vệ sinh với tần suất dày đặc (trên 3 lần/ngày) và có mùi tanh hoặc hôi thối đặc trưng do nhiễm khuẩn.

Cố vấn chuyên môn TS Dược Bùi Thị Bình – Trưởng Khoa Dược Trường Đại học Y Dược Thái Bình

• Stress gây đau dạ dày: Tại sao càng lo lắng lại càng đau bụng?
• Dấu hiệu loạn khuẩn đường ruột và biện pháp phòng tránh
• Phân biệt men vi sinh và men tiêu hóa như thế nào?

Tổng quan về tình trạng phân sống và tiêu chảy

Hệ tiêu hóa khỏe mạnh sẽ phân giải thức ăn thành dưỡng chất hấp thu vào máu, phần cặn bã còn lại được tạo khuôn và đào thải ra ngoài. Tình trạng đi ngoài phân sống xảy ra khi thức ăn di chuyển qua dạ dày và ruột non nhưng không được các enzyme tiêu hóa phân giải triệt để. Hệ quả là các chất dinh dưỡng (đặc biệt là chất béo, protein và tinh bột) bị đẩy thẳng xuống đại tràng và tống ra ngoài. Phân lúc này mang theo lượng lớn thức ăn chưa được xử lý, mất đi hình thái khuôn phân bình thường.

Tiêu chảy là phản ứng tống xuất nhanh của đường ruột khi niêm mạc bị kích thích mạnh. Lúc này, nhu động ruột co bóp liên tục khiến thức ăn di chuyển quá nhanh, đại tràng không kịp tái hấp thu nước. Kết quả là lượng nước dư thừa bị tống ra ngoài cùng với phân, làm thay đổi hoàn toàn kết cấu chất thải thành dạng lỏng hoặc toàn nước.

Phân biệt phân sống và tiêu chảy

Dựa vào kết cấu và hình thái

• Đối với tình trạng phân sống, chất thải thường có kết cấu lợn cợn, không thành khuôn, đặc biệt là lẫn các hạt thức ăn chưa tiêu hóa (như hạt vừng, mảng rau củ, vụn thịt). Phân thường có hiện tượng sủi bọt hoặc nổi váng mỡ trên mặt nước do chất béo không được hấp thu.
• Chất thải của người bị tiêu chảy thường nát vụn hoặc lỏng như nước, không chứa các mảng thức ăn thô do quá trình nhào trộn vẫn diễn ra nhưng lượng nước quá lớn làm phá vỡ cấu trúc phân.

Dựa vào mùi đặc trưng

• Quá trình lên men thức ăn dang dở trong đường ruột khiến phân sống thường mang mùi chua rất gắt, đôi khi giống mùi thức ăn bị ôi thiu.
• Đối với tiêu chảy, đặc biệt là tiêu chảy do nhiễm trùng, chất thải thường có mùi hôi thối nồng nặc hoặc mùi tanh khó chịu do sự phân hủy của các vi khuẩn có hại bên trong niêm mạc ruột.

Dựa vào tần suất

• Người đi ngoài phân sống có thể vẫn duy trì nhịp độ đi vệ sinh bình thường (1-2 lần/ngày), chỉ thay đổi về chất lượng phân.
• Tiêu chảy là khi tần suất đi vệ sinh vượt quá 3 lần/ngày, kèm theo cảm giác đau quặn bụng liên tục và nhu cầu bài tiết cấp bách không thể kiểm soát.

Nguyên nhân dẫn đến hai tình trạng rối loạn

Nguyên nhân gây ra phân sống do sự thiếu hụt enzyme tiêu hóa từ tuyến tụy hoặc gan là nguyên nhân hàng đầu khiến thức ăn không được cắt nhỏ. Bên cạnh đó, tình trạng loạn khuẩn đường ruột (thường gặp sau khi dùng kháng sinh kéo dài) làm mất đi hệ vi sinh vật có lợi, khiến quá trình lên men và hấp thu dưỡng chất bị đình trệ.

Thói quen ăn quá nhanh, nhai không kỹ hoặc tiêu thụ một lượng lớn thực phẩm khó tiêu cùng lúc cũng đẩy hệ tiêu hóa vào trạng thái quá tải, dẫn đến việc bài tiết ra phân sống.

Nguyên nhân gây ra tiêu chảy do các tác nhân lây nhiễm xâm nhập từ bên ngoài. Ngộ độc thực phẩm, nhiễm virus (như Rotavirus) hoặc vi khuẩn (như E. coli, Salmonella) làm niêm mạc ruột bị viêm tấy, tiết ra nhiều dịch và co thắt mạnh.

Ngoài ra, việc tiêu thụ thức ăn quá hạn sử dụng, nhiễm độc nguồn nước hoặc cơ thể phản ứng với các chất gây dị ứng (như không dung nạp Lactose) cũng lập tức kích hoạt cơ chế tiêu chảy để đào thải độc tố ra ngoài.

Những nhầm lẫn thường gặp

Trong sinh hoạt, có những hiện tượng sinh lý bình thường rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý tiêu hóa khác.

Màu sắc phân

Việc ăn một số loại thực phẩm có lớp vỏ cứng, giàu chất xơ không hòa tan (như hạt bắp, vỏ cà chua, các loại hạt nguyên cám) thường dẫn đến việc chúng xuất hiện nguyên vẹn trong chất thải. Đây là hiện tượng vật lý hoàn toàn bình thường của hệ tiêu hóa, không bị xếp vào hội chứng đi ngoài phân sống nếu kết cấu phân vẫn thành khuôn và không kèm theo mùi chua hay sủi bọt.

Đan xen với hội chứng ruột kích thích (IBS)

Đối với những người mắc hội chứng ruột kích thích, chức năng co bóp của đại tràng diễn ra bất thường dù không có tổn thương viêm nhiễm. Tình trạng này có thể gây ra hiện tượng tiêu chảy và táo bón xen kẽ, thậm chí đôi lúc phân bị sống do nhu động ruột đẩy thức ăn đi quá nhanh. Hội chứng thường liên quan đến trạng thái căng thẳng thần kinh hoặc áp lực tâm lý.

Mong rằng các thông tin trên đã cung cấp thông tin cần thiết để phân biệt phân sống và tiêu chảy. Đi ngoài phân sống liên quan sự thiếu hụt khả năng phân giải và hấp thu dinh dưỡng, trong khi tiêu chảy là phản ứng tống xuất nhanh do đường ruột bị viêm nhiễm hoặc kích ứng. Việc nắm rõ các đặc điểm về hình thái, mùi hương và tần suất bài tiết sẽ giúp đánh giá chính xác tình trạng của hệ tiêu hóa.

Nếu bạn cần được tư vấn thêm về vấn đề sức khỏe của mình hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác về sức khỏe.