Nhu động ruột là gì? Vai trò hoạt động trong đường tiêu hóa?

Sau khi thức ăn được đưa vào cơ thể, đường tiêu hóa không chỉ tiết dịch và enzym để phân giải thức ăn mà còn phải liên tục co bóp để đưa các chất đi đúng hướng. Hoạt động này được gọi là nhu động ruột và giữ vai trò quan trọng đối với quá trình tiêu hóa, hấp thu cũng như đào thải chất cặn bã.

Nhu động ruột không phải lúc nào cũng diễn ra với một tốc độ cố định. Bữa ăn, hệ thần kinh, tuổi tác, mức độ vận động, thuốc đang sử dụng và tình trạng sức khỏe đều có thể ảnh hưởng đến quá trình này. Khi hoạt động đường ruột thay đổi rõ rệt, người bệnh có thể gặp táo bón, tiêu chảy, đầy bụng hoặc các cảm giác khó chịu khác.

Cố vấn chuyên môn TS Dược Bùi Thị Bình – Trưởng Khoa Dược Trường Đại học Y Dược Thái Bình.

• Xuất huyết tiêu hóa là gì? Dấu hiệu nào không nên bỏ qua?
• Phân biệt phân sống và tiêu chảy: Dấu hiệu và nguyên nhân
• Stress gây đau dạ dày: Tại sao càng lo lắng lại càng đau bụng?

Nhu động ruột là gì?

Nhu động ruột là các đợt co và giãn có phối hợp của cơ trong đường tiêu hóa, giúp đẩy thức ăn, dịch tiêu hóa và chất thải tiến dần về phía trước. Quá trình này diễn ra tự động, nghĩa là cơ thể không cần chủ động điều khiển từng đợt co bóp sau mỗi bữa ăn.

Thành ống tiêu hóa có nhiều lớp cơ và mạng lưới thần kinh riêng. Khi một đoạn phía sau khối thức ăn co lại, đoạn phía trước đồng thời giãn ra để tạo điều kiện cho thức ăn di chuyển. Bên cạnh chuyển động đẩy, đường tiêu hóa còn có các chuyển động trộn, giúp thức ăn tiếp xúc tốt hơn với dịch tiêu hóa và bề mặt hấp thu.

Quá trình hoạt động nhu động ruột

Mỗi đoạn của đường tiêu hóa có nhiệm vụ khác nhau nên kiểu vận động cũng không hoàn toàn giống nhau. Nhu động cần đủ để thức ăn được di chuyển nhưng vẫn có thời gian cho tiêu hóa và hấp thu.

Ở ruột non

Sau khi rời dạ dày, thức ăn đã được nghiền và trộn tiếp tục đi vào ruột non. Các cơ của ruột non trộn thức ăn với dịch từ tụy, gan và ruột, đồng thời đẩy hỗn hợp dọc theo ống tiêu hóa. Thành ruột non sau đó hấp thu nước và các chất dinh dưỡng vào máu.

Ở đại tràng

Khi chất cặn bã đi vào đại tràng, nước tiếp tục được hấp thu và phần còn lại dần tạo thành phân. Nhu động giúp trộn, lưu giữ và đưa phân về trực tràng trước khi được đào thải. Đại tràng có nhiệm vụ hấp thu nước, chuyển chất thải từ dạng lỏng thành phân và nhu động hỗ trợ đưa phân đến trực tràng.

Hoạt động đại tràng không diễn ra giống nhau trong cả ngày. Một số đợt co bóp có thể tăng sau bữa ăn, vì vậy nhiều người có nhu cầu đi ngoài vào buổi sáng hoặc sau khi ăn.

Vì sao nhu động ruột có thể thay đổi?

Nhu động đường tiêu hóa chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Dưới đây là một số nguyên nhân khiến nhu động ruột thường có những thay đổi thất thường.

Chế độ ăn

Sau khi ăn, đường tiêu hóa nhận được nhiều tín hiệu để phối hợp tiết dịch, co bóp và vận chuyển. Người táo bón có thể tập đi ngoài sau bữa sáng vì việc ăn uống giúp đại tràng dễ dàng vận chuyển phân.

Hệ thần kinh – ruột

Đường tiêu hóa có hệ thần kinh ruột riêng và đồng thời chịu ảnh hưởng của hệ thần kinh tự chủ. Những mạng lưới này điều phối sự co giãn của cơ và phản xạ nhu động.

Lối sống và tuổi tác

Ăn ít chất xơ, uống ít nước, ít vận động, thường xuyên nhịn đi ngoài hoặc thay đổi lịch sinh hoạt đều có thể góp phần làm đại tiện khó hơn. Khi tuổi tăng, bệnh nền và số lượng thuốc sử dụng cũng thường nhiều hơn, vì vậy thói quen đi ngoài có thể thay đổi theo.

Nhu động ruột quá chậm hoặc quá nhanh biểu hiện ra sao?

Không thể tự đo tốc độ nhu động chỉ bằng cảm giác ở bụng. Tuy nhiên, thay đổi thời gian vận chuyển trong đường tiêu hóa có thể góp phần gây ra một số triệu chứng.

Khi quá trình vận chuyển chậm

Phân lưu lại lâu trong đại tràng có thể trở nên khô và cứng hơn. Người bệnh có thể đi ngoài ít, phải rặn, cảm giác đi chưa hết hoặc kèm đầy bụng. Sự di chuyển chậm của phân qua đại tràng là một trong những nguyên nhân của táo bón.

Tuy nhiên, táo bón không đồng nghĩa chắc chắn với giảm nhu động ruột. Rối loạn sàn chậu, thuốc, chế độ ăn, mất nước hoặc tắc nghẽn cũng có thể gây khó đi ngoài.

Quá trình vận chuyển quá nhanh

Nếu phân đi qua đại tràng quá nhanh, thời gian để hấp thu nước có thể giảm và phân trở nên lỏng hơn. Tình trạng vận chuyển phân nhanh là một cơ chế có thể gây tiêu chảy.

Yếu tố làm hoạt động đường ruột thay đổi

Thay vì chỉ tìm một nguyên nhân duy nhất, chúng ta có thể nhìn hoạt động đường ruột trong tổng thể chế độ ăn, sinh hoạt, thuốc và bệnh nền. Các yếu tố thường gặp gồm:

• Ăn ít chất xơ hoặc thay đổi chế độ ăn đột ngột.
• Uống không đủ nước.
• Ít vận động hoặc phải nằm lâu.
• Thường xuyên nhịn đi ngoài.
• Thay đổi lịch sinh hoạt hoặc đi du lịch.
• Một số thuốc như opioid, thuốc kháng cholinergic, thuốc chống co thắt, một số thuốc chống trầm cảm, thuốc chẹn kênh canxi hoặc bổ sung sắt.
• Đái tháo đường, suy giáp, Parkinson và các rối loạn chức năng đường tiêu hóa cũng làm thay đổi nhu động ruột.

Làm thế nào để duy trì ruột ổn định?

Không có một biện pháp duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người. Với người khỏe mạnh hoặc chỉ táo bón nhẹ và không có dấu hiệu cảnh báo, những thói quen sau có thể hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động đều đặn hơn.

• Ăn đủ chất xơ: Rau, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt cung cấp chất xơ giúp tăng khối lượng và cải thiện độ mềm của phân. Nên tăng từ từ nếu trước đó ăn ít chất xơ để hạn chế đầy hơi.
• Uống đủ nước: Khi tăng lượng chất xơ, cơ thể cũng cần đủ dịch để hỗ trợ làm mềm phân. Người đang phải hạn chế nước do bệnh lý nên tuân theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
• Duy trì vận động: Hoạt động thể lực thường xuyên có thể hỗ trợ giảm táo bón. Đi bộ, vận động nhẹ và hạn chế ngồi quá lâu là những cách đơn giản dễ áp dụng.
• Không nhịn đi ngoài: Nên đi vệ sinh khi có nhu cầu và dành đủ thời gian. Với người hay táo bón, tạo khung giờ tương đối cố định sau bữa ăn có thể giúp hình thành thói quen đại tiện đều hơn.

Nhu động ruột nào cần được kiểm tra?

Thay đổi số lần đi ngoài trong thời gian ngắn đôi khi chỉ liên quan đến ăn uống hoặc sinh hoạt. Nhưng nếu tình trạng kéo dài, tái diễn hoặc kèm dấu hiệu bất thường, không nên chỉ tự điều chỉnh chế độ ăn.

Cần đi khám sớm khi có đau bụng dữ dội hoặc liên tục, nôn, bụng chướng nhiều, không trung tiện được, có máu trong phân, sốt, sụt cân không chủ ý hoặc táo bón kéo dài không cải thiện.

Đặc biệt, đau bụng, chướng, nôn và bí trung đại tiện có thể gặp trong tắc ruột hoặc liệt ruột. Liệt ruột là tình trạng nhu động tạm thời ngừng và cần được phân biệt với tắc ruột cơ học.

Nhu động ruột là hoạt động co giãn có phối hợp của đường tiêu hóa, giúp trộn và vận chuyển thức ăn, hỗ trợ hấp thu, hình thành phân và đưa chất thải ra ngoài. Nếu triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân thay vì tự dùng thuốc.

Nếu bạn cần được tư vấn thêm hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.